Vài nét phong tục tết của đồng bào Giáy

Đồng bào Giáy sống tập trung thành làng, bản ở các tỉnh như Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu…, còn các tỉnh khác chỉ có một vài hộ cư trú xen kẽ với các dân tộc khác. Lào Cai là tỉnh có đông đồng bào Giáy sinh sống nhất với trên 30 vạn người. 

    Phụ nữ dân tộc Giáy làm bánh tết

Tháng Giêng trong ngôn ngữ Giáy gọi là “Đươn xiêng” (tháng Tết); “Vắn xiêng” (ngày Tết); “Cưn xiêng” (ăn Tết); “liều xiêng” (chơi Tết). Họ bắt đầu ăn tết từ ngày mổ lợn cho đến ngày 29 tháng Giêng, nhưng mời khách lại chỉ có 2 ngày, đó là ngày mổ lợn (thường mổ vào ngày 28, 29 tháng Chạp) và ngày tiễn ông bà (hóa vàng). Ngày tiễn ông bà của người Giáy tùy theo từng dòng họ. Họ Vàng là chiều ngày mồng một, họ Sần, họ Vạn là chiều ngày mồng ba, các họ còn lại là chiều mồng hai… Các ngày khác người ta không mời khách nhưng khi chơi tết người ta có thể tụ tập ở một nhà nào đó vui chơi và ăn uống hát hò.

Tết đến, người ta mổ lợn, gà, vịt, chế biến nhiều món ăn và làm nhiều bánh trái, sửa sang, quét dọn nhà cửa, chuẩn bị củi đuốc, thu xếp trả nợ, mua sắm vật dụng và may quần áo mới… Người Giáy có 5 lần cúng tổ tiên, đó là ngày mổ lợn, ngày ba mươi, ngày tiễn ông bà, rằm tháng Giêng và ngày 29 tháng Giêng gọi là Tết nhỏ (nghĩa là ngày để kết thúc tết). Sáng mồng Một, khi gà gáy canh đầu tiên, người ta dậy thắp hương, đốt vàng ở thùng hứng nước hoặc ở thành giếng, sau đó lấy nước mới đem về đun, pha trà, rửa ấm chén, rửa mặt và cúng ông bà tổ tiên bằng nước chè, sau đó lấy giấy đỏ, vải đỏ đi dán, buộc vào tất cả mọi vật dụng trong nhà, công cụ lao động, cây quả, v.v…, nghĩa là mọi vật cũng đều được ăn tết.

Tháng Tết, người Giáy không đi lao động và chưa qua rằm tháng Giêng không được lấy lửa ở nhà người khác, kiêng mang đồ tang vào nhà người khác; kiêng vay mượn hoặc lấy đồ, nếu trong trường hợp bắt buộc phải mượn thì phải có lì xì đặt lên bàn thờ nhà người ta mới được mang đồ đi. Họ cũng kiêng quét nhà, đổ rác vào ngày mồng một và khi các dòng họ làm lễ tiễn ông bà xong mới được quét nhà, đổ rác… Ngoài tết Nguyên đán, đồng bào Giáy còn rất coi trọng Tết tháng 7 (ăn vào ngày 14 tháng 7). Tết này coi là tết thứ hai sau tết Nguyên đán. Người ta có thể mổ lợn (nếu có), có thể chung nhau mổ hoặc mua thịt, còn gà, vịt không thể thiếu.

Bánh trái thì đơn giản hơn, nhưng lại có xôi nhiều màu và cũng tổ chức nghỉ ngơi, vui chơi ba ngày. Tiếp đó là Tết mồng 3 tháng 3 âm lịch, nếu xếp theo thứ tự thì tết này đứng thứ ba. Đây là dịp đi tảo mộ và tu sửa mồ mả. Còn  Tết mồng hai tháng hai, mồng bốn tháng tư, mồng năm tháng năm, rằm tháng tám, tháng chín ăn cơm mới… người ta cúng tổ tiên bằng cốm, xôi cốm trộn lẫn với xôi từ gạo cũ, cúng đậu đũa, mướp luộc, khoai sọ đồ (có thể thay bằng đá cuội trắng), những thứ đó mang ý nghĩa là cái cũ và cái mới kết hợp với nhau, sang năm sẽ không thiếu đói và bông lúa sẽ dài như đậu đũa, quả mướp, hạt lúa sẽ to như khoai sọ.

Tháng mười hai làm bánh giày kết thúc vụ mùa, tháng mười một đón Tết đông chí, hai mươi ba thánh chạp tiễn Táo công… Cái chung nhất trong những ngày tết ở nhà đồng bào Giáy là lịch sự, không nói tục chửi bậy, không đánh cãi nhau. Mọi người vui vẻ, tôn trọng lẫn nhau, có vướng mắc gì thì vì là tết nên đều bỏ qua cho nhau…/.

Bài và ảnh: Bằng Giang