Cao nguyên đá Đồng Văn, “kiệt tác” thiên nhiên nơi cực Bắc

Ai một lần lên Hà Giang, mảnh đất biên cương cực Bắc của Tổ quốc Việt Nam, đến với Cao nguyên đá Đồng Văn, thăm Cột cờ Lũng Cú, đỉnh chóp nón của Tổ quốc, đều ngỡ ngàng đến mê say, kinh ngạc trước vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ của núi non, mây trời hòa quyện, của trập trùng đá núi bắt đầu từ cửa ngõ cổng trời huyện Quản Bạ lên đến huyện Yên Minh, rồi hội tụ ở huyện Đồng Văn và huyện Mèo Vạc như không còn chỗ để cho cỏ cây sinh sống...

Cao nguyên đá Đồng Văn nằm ở phía Bắc của tỉnh Hà Giang, có diện tích tự nhiên trên 2.300km2, dân số khoảng trên 250 nghìn người, gồm 17 dân tộc anh em sinh sống tự lâu đời; đông nhất là dân tộc Mông đến Dao, Giấy, Nùng, Tày, Lô Lô, Bố Y, Hoa, Kinh v.v... Mật độ bình quân 75 người/km2. Đồng bào các dân tộc ở đây sinh sống cây lương thực chính chủ yếu là ngô. Bà con phải gùi đất lên núi, bỏ vào từng hốc đá để gieo hạt. Địa hình, cao nguyên Đồng Văn thấp dần từ Bắc xuống Nam và từ Đông - Bắc xuống Tây Nam. Theo các nhà khoa học Việt Nam và thế giới về địa chất cao nguyên phần lớn là núi đá vôi. Cổ sinh - địa tầng và cấu trúc địa chất những khu vực đã được khám phá với các trầm tích có tuổi từ Cam bri đến Trias nằm trong vòm nâng Đồng Văn thuộc đới - tướng cấu trúc sông Hiến (theo cách phân chia của A.E.Đovjikov và n.nk (1965)... Về cấu tạo địa hình, cao nguyên Đồng Văn phần lớn là núi đá vôi, hiểm trở có các kiểu địa hình chính là địa hình cao nguyên núi đá, độ cao từ 701 - 1.700m, chiếm 51% diện tích; kiểu địa hình núi thấp có độ cao từ 301m đến 700 mét, chiếm 42% diện tích; kiểu địa hình đồi, phân bố xen kẽ giữa các dãy núi thấp và thung lũng, sông suối, chiếm 3% diện tích; kiểu địa hình thung lũng chiếm 4% diện tích tự nhiên. Khí hậu cao nguyên Đồng Văn thuộc vùng nhiệt đới gió mùa, một năm có hai mùa rõ rệt mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10. Mùa đông khô và lạnh từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình năm từ 20 - 230C, lượng mưa trung bình từ 1.198 - 1.235mm/năm, độ ẩm bình quân 80%. Cao nguyên đá Đồng Văn có 2 con sông chính chảy qua là sông Nho Quế, sông Miện và nhiều con suối lớn phân bố đều khắp trên địa bàn 4 huyện Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc thuộc cao nguyên. Nhưng do địa hình đèo dốc hiểm trở, núi đá vôi nên phần lớn các suối chỉ có nước vào mùa mưa dẫn đến thiếu nước trầm trọng trong mùa khô. Khí hậu nhiệt đới, độ ẩm cao, nhiệt độ trung bình thấp, đã tạo thuận lợi cho thế mạnh cho cao nguyên với những cây ăn quả như đào, lê, mận, táo; cây dược liệu quý như đỗ trọng, thảo quả, đương quy, huyền sâm, ý dĩ phát triển rất tốt, sản phẩm đã và đang trở thành hàng hóa quý của Hà Giang. Với nhiều dân tộc sinh sống hàng trăm năm nay, trên cao nguyên Đồng Văn đã hình thành những nét văn hóa của nhiều rất tộc rất phong phú, đa dạng, mang bản sắc trong đời sống sinh hoạt, tâm linh của cộng đồng các dân tộc như: Lễ hội xuống đồng, lễ cúng cơm mới, lễ hội múa khèn v.v... Cao nguyên Đồng Văn có chợ tình Khau Vai thuộc huyện Mèo Vạc, một năm tổ chức 1 lần chỉ trong 1 ngày, một đêm, vẫn còn giữ được nét nguyên sơ, bản địa về câu chuyện tình dang dở của đôi trai gái người dân tộc, không lấy được nhau vì những luật lệ khắt khe của xã hội phong kiến. Cao nguyên Đồng Văn còn có một số di tích văn hóa, kiến trúc như khu di tích nhà Vương (Vua Mèo), Phố Cổ, thị trấn Đồng Văn hơn trăm năm tuổi và những cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ với nhiều hang động hàng triệu năm tuổi, những nguồn nước ngầm biểu hiện có những con sông ngầm sâu hàng trăm mét dưới tầng đá vôi. Đặc biệt trên cao nguyên Đồng Văn có đỉnh Mã Pì Lèng “đệ nhất hùng gian” thuộc huyện Mèo Vạc, đứng trên đỉnh Mã Pì Lèng ngỡ với tới trời, nhìn xuống dòng sông Nho Quế như một nét chữ...

Với cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp, tự nhiên mang dáng vẻ hoang sơ và bản sắc văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc, cao nguyên Đồng Văn đã và đang là điểm du lịch hấp dẫn nhất đối với du khách trong nước và quốc tế. Cao nguyên đá Đồng Văn có thể là duy nhất ở Việt Nam còn dáng vẻ hoang sơ, nguyên thủy, với đặc điểm địa tầng được phân chia thành 11 hệ tầng và về cổ sinh với 17 nhóm hóa thạch... Tính đa dạng về địa chất và khả năng bảo tồn tốt các đá trầm tích trên cao nguyên đá Đồng Văn đã đem lại những giá trị thăm quan, nghiên cứu văn hóa... to lớn ở Việt Nam. Cao nguyên đá Đồng Văn có thể sẽ trở thành di sản thế giới về thiên nhiên địa chất. Nhưng trước hết chúng ta sẽ làm cho cao nguyên đá Đồng Văn trở thành di sản quốc gia về thiên nhiên...

Đặng Quang Vượng