Xây dựng đời sống văn hóa trong cộng đồng các dân tộc góp phần bảo vệ an ninh biên giới

Khu vực biên giới nước ta có 1.029 xã, phường (trong đó có 388 xã đặc biệt khó khăn (ĐBKK) trên tổng số 1.644 xã của toàn quốc theo Quyết định số 164/2006/QĐ-TTg ngày 11/7/2006-Chương trình 135 giai đoạn II-2006-2010) với số dân hơn 6 triệu người, có 42 dân tộc anh em sinh sống cư trú ở 460 xã biên giới.

Do điều kiện địa lý, tự nhiên đa số là rừng núi hiểm trở, sông suối chia cắt, là nơi khó khăn nhất cả nước; cơ sở hạ tầng phát triển chậm; phong tục tập quán còn lạc hậu, trình độ văn hoá thấp, nạn mù chữ và tái mù chữ còn khá phổ biến. Đời sống của đồng bào các dân tộc còn nhiều khó khăn, tỷ lệ đói nghèo cao (có 105 xã biên giới có 50% số hộ nghèo đói trở lên), thiên tai lũ lụt luôn đe dọa đến đời sống và sinh hoạt của nhân dân. Đây là địa bàn các thế lực thù địch luôn triệt để lợi dụng để tạo ra điểm “nóng” về an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, nhất là ở địa bàn Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ. Lợi dụng biên giới “mở” tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển ma tuý, vũ khí, chất nổ, lưu hành tiền giả, buôn bán phụ nữ, trẻ em qua biên giới đang là vấn đề hết sức phức tạp.

Nhận thức rõ vị trí và tầm quan trọng của địa bàn biên giới, những năm qua Đảng uỷ, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng (BĐBP) đã triển khai thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội và an ninh- quốc phòng. Chỉ đạo các đơn vị tích cực chủ động tham gia nhiều dự án phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội gắn với giữ vững an ninh biên giới; trong đó luôn coi văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Chính vì vậy, để thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, Chỉ thị số 39/CT/TTg tháng 12 năm 1998 của Thủ tướng Chính phủ về đẩy mạnh công tác văn hoá thông tin miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, những năm qua, ở các xã, phường biên giới, BĐBP đã phối hợp cùng các đơn vị quân đội, mặt trận, chính quyền, đoàn thể các cấp mở cuộc vận động xây dựng điểm sáng văn hoá biên giới theo 5 nội dung chính là: xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững chắc; giúp đỡ nhân dân vùng cao phát triển kinh tế, ổn định và cải thiện đời sống, xây dựng cơ sở hạ tầng; tham gia phát triển giáo dục, y tế, xây dựng nếp sống văn hoá mới ở thôn bản, giữ gìn trật tự, an ninh biên giới, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, lãnh hải của Tổ quốc. Bước đầu đã hình thành mô hình hơn 200 điểm sáng văn hoá biên giới, trong đó có nhiều điểm sáng toàn diện là: Hải Sơn (Quảng Ninh), Mường Lạn (Sơn La), Na Mèo (Thanh Hoá), Phó Bảng (Đồng Văn, Hà Giang), Nậm Cắn (Kỳ Sơn, Nghệ An), Tà Vát (Lộc Ninh, Bình Phước)…. Giúp đỡ nhân dân miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) định canh, định cư chống di dịch cư tự do có hiệu quả, góp phần không nhỏ vào xây dựng nếp sống mới ở các khu dân cư biên giới vùng núi cao: BĐBP Quảng Bình giúp đỡ đồng bào Rục, BĐBP Hà Tĩnh giúp đỡ đồng bào Chứt, BĐBP Kon Tum giúp đỡ đồng bào Rơ Măm…

Thực hiện chương trình phối hợp hoạt động giữa Bộ Văn hoá- Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) và Bộ Tư lệnh BĐBP về “Đẩy mạnh và nâng cao các hoạt động văn hoá thông tin trên biên giới, bờ biển”, từ 1993 đến nay, các tỉnh, thành, Sở Văn hoá- Thông tin các địa phương và Bộ Chỉ huy Biên phòng các tỉnh, thành phố đã tổng kết giai đoạn I (1993- 2000), giai đoạn II (2000- 2005) và tiếp tục triển khai kế hoạch hoạt động giai đoạn III (2005- 2010) nhiều đơn vị hoạt động có chiều sâu như tổ chức điều tra, khảo sát thực trạng đời sống văn hoá trên địa bàn, xây dựng các dự án về các cụm văn hoá miền núi, về sưu tầm bảo tồn văn hoá dân gian… trình ủy ban nhân dân tỉnh quan tâm, đầu tư. Ngoài thường xuyên phối hợp tổ chức các hoạt động văn hoá, thông tin trên địa địa bàn, các đơn vị BĐBP đã chỉ đạo phát huy vai trò của các tổ, đội tuyên truyền văn hoá, tuyên truyền đưa nghị quyết đại hội Đảng các cấp vào cuộc sống; tuyên truyền, vận động đồng bào các dân tộc tham gia cuộc bầu cử Quốc hội khoá XII. Đội Thông tin Văn hoá của BĐBP các tỉnh Cao Bằng, Hà Giang, Sơn La, Phú Yên, Sóc Trăng đã tham gia ngày hội văn hoá các dân tộc ở khu vực. Bằng các chương trình văn nghệ, chiếu video, tuyên truyền thông tin, các tổ đội văn hoá thông tin đã phục vụ hơn 1.000 buổi với hàng chục vạn lượt người xem, tiêu biểu là các tổ đội thông tin văn hoá của các tỉnh: Quảng Ninh, Kiên Giang, Bình Phước, Quảng Nam, Thừa Thiên-Huế, Hà Tĩnh, Nghệ An, Sơn La, Cao Bằng, Bình Định… đã phục vụ được 100% các đồn biên phòng và các xã (bản) biên giới. Việc điều tra, sưu tập, phát triển các loại hình văn hoá dân gian, truyền thống đã được quan tâm; BĐBP nhiều tỉnh đã phối hợp khảo cứu trên địa bàn có hiệu quả: BĐBP Hà Tĩnh đã làm nòng cốt trong thực hiện dự án bảo tồn  dân tộc Chứt, qua đó, đã sưu tầm phát hiện được nhiều làn điệu dân ca và nhạc cụ dân tộc Chứt rất có giá trị cho công tác nghiên cứu dân tộc học và nghệ thuật dân gian. Lực lượng văn hoá-thông tin của BĐBP đã phối hợp với các cấp, các ngành tổ chức các đợt tấn công chính trị trên tuyến biên giới: Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ. Có đội đã phục vụ tới 30 buổi diễn/tháng; Đoàn Nghệ thuật Biên phòng đã đi phục vụ ở hầu hết các đồn biên phòng, xã biên giới thuộc các tỉnh: Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, An Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh, Hà Giang, Cao Bằng, Quảng Ninh… có những đợt cao điểm đạt 150 buổi diễn/60 ngày, đạt hiệu quả cao, được đồng bào và cấp uỷ chính quyền địa phương khen ngợi.

Triển khai cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư”, phong trào xây dựng thôn bản văn hoá, gia đình văn hoá ở địa bàn biên giới đang được phát triển cả chiều rộng và chiều sâu. Hàng năm, Ban Thường trực Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc và BĐBP đã phối hợp tổ chức tập huấn công tác phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, kiến thức quốc phòng- an ninh cho cán bộ Mặt trận Tổ quốc cấp huyện, xã và cán bộ đồn biên phòng trên các tuyến biên giới đạt kết quả tốt. BĐBP các tỉnh Quảng Trị, Sóc Trăng, Lạng Sơn, Bình Định, Khánh Hoà… đã tham mưu cho địa phương bổ sung và cụ thể hoá những tiêu chuẩn công nhận làng (bản), gia đình văn hoá ở khu vực biên giới, được nhân dân hưởng ứng cao và có ý nghĩa thiết thực trong xây dựng phong trào quần chúng tham gia quản lý, xây dựng bảo vệ biên giới. Cùng với việc xây dựng phong trào nhân dân tự quản về đường biên, cột mốc biên giới, các hoạt động tự quản về an ninh trật tự (ANTT) cũng được tổ chức rộng rãi trên biên giới, với sự ra đời của hàng nghìn các tổ, đội an ninh, trật tự thôn xóm, tổ đội tàu thuyền an toàn, bến bãi văn hoá.... Nhiều địa phương đã lồng ghép phong trào tự quản đường biên, cột mốc, an ninh trật tự xóm (bản) với cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư”; thông qua việc tổ chức xây dựng các hương ước, quy ước, quy chế của từng dòng họ, buôn, làng, thôn, bản để vận động xoá bỏ các tập tục lạc hậu, các tệ nạn xã hội, xây dựng các quy định về ăn, ở sinh hoạt hợp vệ sinh… đồng thời, quy định rõ các nội dung tự quản về ANTT và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia như: không vượt biên trái phép, không di dịch cư tự do; không theo kẻ xấu hoạt động tôn giáo trái pháp luật; không sử dụng, tàng trữ, buôn bán các chất ma tuý…. Chính vì vậy, hơn 21.000 thôn, bản, buôn, làng văn hoá trên các tuyến biên giới được công nhận trong thời gian vừa qua cũng chính là những thôn, bản, buôn làng có phong trào tự quản về ANTT.  Các mô hình “Tàu thuyền, bến bãi an toàn”, “Họ đạo gương mẫu”, “Thôn xóm bình yên, gia đình hoà thuận” tiếp tục phát huy tác dụng và được nhân rộng ở các địa phương. Bên cạnh đó cũng đã xuất hiện thêm nhiều mô hình mới, cách làm mới có hiệu quả như “Gia đình người Mông văn  hoá”, “Thôn, bản không có người theo bọn xấu hoạt động tôn giáo trái phép” ở các tỉnh Cao Bằng, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La… "Gia đình cựu chiến binh gương mẫu”, “Làng thanh niên văn hoá”, “Buôn, làng không có người vượt biên trái phép” ở Gia Lai, Đăk Lắk, Đăk Nông, Kon Tum… đã làm phong phú, sinh động thêm cả về nội dung, hình thức và phương pháp tổ chức phong trào quần chúng tham gia tự quản trên các tuyến biên giới. Tuỳ tình hình và điều kiện cụ thể của từng vùng dân tộc, BĐBP đã vận động nhân dân xây dựng nhiều mô hình văn hoá với nhiều nội dung, hình thức hoạt động phong phú, đa dạng như: đưa trẻ em đến trường đúng độ tuổi, giảm số trẻ bỏ học hoặc thất học, trợ giúp học sinh nghèo, thưởng học sinh giỏi, trẻ em được tiêm chủng mở rộng, gia đình không sinh con thứ ba; phong trào toàn dân tham gia bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới cũng được đồng bào các dân tộc tích cực thực hiện. Đấu tranh có hiệu quả với các hoạt động phản động lưu vong xâm nhập vào Việt Nam, các hoạt động móc nối vào nước ta, các hoạt động ở ngoại biên, các đường dây đưa đón người nhập cảnh trái phép đi nước thứ ba; xác lập được 56 chuyên án, bắt 85 đối tượng xâm nhập hoạt động tình báo, gián điệp… trong đấu tranh chống các loại tội phạm, quần chúng nhân dân đã tham gia cùng BĐBP phát hiện, xử lý 12.455 vụ với 8.578 phương tiện buôn lậu; thu về cho Nhà nước hàng trăm tỷ đồng; bắt giữ 8.246 vụ với 9.524 đối tượng vận chuyển, buôn bán các chất ma tuý, tiêu huỷ 348,79 kg thuốc phiện, 14,65 kg herôin, 1.159 kg cần sa và hàng chục nghìn viên thuốc, ống thuốc gây nghiện; bắt giữ, xử lý 480 vụ với 7.028 đối tượng mua bán, sử dụng vũ khí, chất nổ trái phép, thu 170 súng các loại, 6.930 kg thuốc nổ và hàng nghìn viên đạn… góp phần giữ vững ANTT khu vực biên giới.

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác xây dựng môi trường văn hoá trong cộng đồng các dân tộc ở biên giới còn những khó khăn hạn chế tồn tại như:

- Việc phổ biến quán triệt các nghị quyết của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, nhất là những vấn đề liên quan đến chính sách phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, vấn đề biên giới, dân tộc có nơi chưa được các cấp quan tâm đúng mức nên chuyển biến về nếp nghĩ, cách làm của nhân dân còn chậm được đổi mới, phong tục, tập tục lạc hậu chậm khắc phục, một bộ phận nhân dân vẫn để kẻ xấu lợi dụng vượt biên sang Cămpuchia, lừa bán qua biên giới; vận chuyển, tàng trữ các chất ma tuý...

- Một số cuộc vận động, một số phong trào chưa được triển khai sâu rộng ở các vùng miền núi biên giới, vùng DTTS, chưa thực sự quan tâm đến tính hiệu quả và thiết thực. Việc phát hiện nhân tố mới, kiểm tra và tổng kết thực tiễn các phong trào, các cuộc vận động tiến hành chưa được coi trọng hoặc mang tính hình thức; ở không ít nơi, cấp uỷ, chính quyền địa phương, nhận thức về vai trò, vị trí của văn hoá còn hạn chế. ở trung tâm các xã biên giới tuy đã có trường lớp giáo dục phổ thông, nhưng do các bản, làng ở rất phân tán, đi lại khó khăn nên tỷ lệ trẻ em thất học, tái mù chữ còn cao (có nơi mù chữ trong độ tuổi chiếm 50,4%; tái mù chữ: 10,35%). Mạng lưới y tế cơ sở ở các xã còn thiếu, yếu, nhiều nơi không hoạt động thường xuyên, tỷ lệ người được khám chữa bệnh rất thấp, tỷ lệ sinh đẻ cao. Một số vùng phong tục tập quán còn lạc hậu chưa giảm, thậm chí một số địa phương còn rất nặng nề.

Để tiếp tục đẩy mạnh việc BĐBP tham gia xây dựng môi trường văn hoá ở vùng đồng bào DTTS khu vực biên giới trong những năm tới có hiệu quả cao, cần tập trung thực hiện tốt một số nội dung sau:

1. Đẩy mạnh các chương trình phối hợp giữa BĐBP với các ban ngành, đoàn thể thực hiện tốt Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) về công tác văn hoá trên địa bàn biên giới. Vận động nhân dân bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống về văn hoá, đạo đức, lối sống tốt đẹp của từng dân tộc, xây dựng nếp sống văn minh, gia đình văn hoá, bài trừ tệ nạn xã hội; mê tín dị đoan, các hủ tục lạc hậu, đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Động viên, phát huy vai trò của người có uy tín trong các dân tộc thiểu số tham gia tốt các hoạt động, gương mẫu đi đầu trong sản xuất, thực hiện xoá đói giảm nghèo, nâng cao mức sống và giữ gìn ANTT. Phát động rộng rãi trong đồng bào các DTTS phong trào “Người DTTS sản xuất giỏi, làm công tác xã hội tốt”.

2. Tuyên truyền và giáo dục nhân dân triển khai thực hiện tốt Pháp lệnh Tôn giáo, thực hiện quyền tự do tín ngưỡng tôn giáo và tự do không tín ngưỡng tôn giáo. Vận động, hướng dẫn các tôn giáo thực hiện hành đạo theo đúng những quy định của pháp luật, đoàn kết giữa các tôn giáo, phát huy những giá trị văn hoá đạo đức của tôn giáo phù hợp với giai đoạn mới theo phương châm sống “tốt đời, đẹp đạo” tham gia thực hiện các hoạt động nhân đạo, từ thiện.

3. Tham gia phát triển kinh tế-xã hội, gắn phát triển kinh tế- xã hội, quốc phòng- an ninh với phát triển văn hoá, xây dựng và giữ gìn bản sắc văn hoá các dân tộc ở khu vực biên giới. Tập trung xây dựng mô hình BĐBP giúp dân theo Hướng dẫn số 551 của Cục Chính trị. Đồng thời, thường xuyên tổ chức phê phán, đấu tranh chống tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, những hành động xem thường kỷ cương phép nước, dân chủ cực đoan, lợi dụng dân chủ để vi phạm pháp luật.

4. Vận động nhân dân thực hiện tốt mối quan hệ đoàn kết hữu nghị, giữ vững chủ quyền lãnh thổ; tham gia xây dựng biên giới hoà bình, hữu nghị và hợp tác với các nước láng giềng anh em. Tham gia vào công tác đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng cuộc sống bình yên, phát triển trong các khu dân cư trên dọc các tuyến biên giới.

Thiếu tướng, Th.S. Vũ Hiệp Bình- Phó Chính ủy Bộ đội Biên phòng