Tìm hiểu lịch sử tranh chấp biên giới Trung Quốc - Ấn Độ

Trung Quốc và Ấn Độ là 2 nước láng giềng của nhau có một đường biên giới chung gần 3500 km. Biên giới 2 nước là một trong các điểm nóng tranh chấp biên giới, lãnh thổ trên thế giới. Lịch sử biên giới giữa hai nước được hình thành từ khi Ấn Độ là thuộc địa của người Anh. Trong quá trình cai trị, với những tính toán muốn tạo được một đường biên giới chính thức giữa lãnh thổ Ấn Độ thuộc Anh với Trung Quốc, người Anh đã có nhiều nỗ lực để đạt được một thỏa thuận về biên giới với chính quyền nhà Thanh. 

Vấn đề biên giới từ năm 1914-1946.

Tháng 7-1914, khi các đại diện từ Anh, Trung Hoa Dân Quốc (Cộng hòa Trung Hoa) và Tây Tạng gặp nhau tại Simla (thuộc Ấn Độ ngày nay), để đàm phán một hiệp ước quyết định quy chế của Tây Tạng và lập ra các đường biên giới giữa Trung Quốc và Ấn Độ thuộc Anh (Thỏa thuận Simla - Simla Accord), trong đó có xác định đường biên giới Trung Quốc - Ấn Độ, gọi là Đường McMahon (McMahon line).

Nhận thấy các điều khoản cho phép Tây Tạng tự trị, nằm dưới quyền kiểm soát của Trung Quốc, Phái đoàn Trung Quốc tại Hội nghị Simla không tham gia ký kết thỏa thuận này vì họ không đồng ý với đề xuất về đường biên giới Tây Tạng. Tuy nhiên, đại diện Anh và Tây Tạng vẫn ký kết một hiệp ước thiết lập gọi là Đường McMahon (được đặt theo tên một quan chức thuộc địa Anh là Henry McMahon, người đề xuất đường biên giới Trung - Ấn). Kể từ đó Ấn Độ duy trì lập trường cho rằng Đường McMahon kéo dài qua dãy Himalaya  là biên giới pháp lý chính thức giữa Trung Quốc và Ấn Độ. Người Anh cũng coi đường McMahon là biên giới chính thức giữa Ấn Độ với Trung Quốc và đưa vào các bản đồ do Anh xuất bản trong những năm 1930. Tuy nhiên phía Trung Quốc chưa bao giờ chấp nhận đường biên giới đó.

Căng thẳng biên giới từ năm 1947-1956

Sự độc lập của Cộng hòa Ấn Độ năm 1947 và hình thành nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc) năm 1949 đã tạo ra nhiều thay đổi. Hai nước đông dân nhất thế giới sớm nhận ra bất đồng ở biên giới. Căng thẳng gia tăng trong suốt những năm 1950. Người Trung Quốc lập luận rằng Tây Tạng không bao giờ là một quốc gia độc lập và không thể ký hiệp ước thiết lập đường biên giới quốc tế. Trung Quốc và Ấn Độ đã có nhiều nỗ lực đàm phán hòa bình về vấn đề này nhưng đều thất bại.

Phía Trung Quốc công khai chiếm đóng Tây Tạng và triển khai quân đến khu vực phía Tây Nam khu tự trị Tân Cương đồng thời tìm cách kiểm soát các con đường thiết yếu ở khu vực này, Ấn Độ và các đồng minh phương Tây cho rằng bất cứ nỗ lực nào của Trung Quốc nhằm xâm nhập qua Đường biên giới McMahon đều là một phần trong âm mưu lấn chiếm biên giới.

Tuy nhiên, Chính phủ Ấn Độ vẫn ưu tiên duy trì mối quan hệ thân thiết với Trung Quốc. Thời gian này Ấn Độ đang tập trung đối phó với Pakistan nên nhiều lần tuyên bố không có vấn đề căng thẳng biên giới Trung - Ấn. Giữa năm 1954, Trung - Ấn kết luận 5 nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình, thừa nhận chủ quyền của Trung Quốc ở Tây Tạng. Các nhà ngoại giao Ấn Độ đã trình bày bản đồ mới về biên giới giữa hai nước, trong đó có khu vực McMahon Line (nằm giữa đông bắc Ấn Độ và Tây Tạng), phía Trung Quốc không phản đối. Tháng 7/1954, Thủ tướng Ấn Độ Nehru đã viết bản ghi nhớ hướng dẫn sửa đổi bản đồ để làm rõ ranh giới trên tất cả biên giới. Tuy nhiên, bản đồ do phía Trung Quốc phát hành, diện tích Trung Quốc ăn sâu vào lãnh thổ Ấn Độ. Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai sau đó giải thích có sự nhầm lẫn trong khi vẽ bản đồ. Năm 1956 Thủ tướng Chu Ân Lai tiếp tục khẳng định không có vấn đề về biên giới giữa hai nước.

Cuộc chiến biên giới Trung Quốc - Ấn Độ 1962

Từ năm 1959, tình hình trở nên căng thẳng khi Ấn Độ cho phép Đạt Lai Lạt Ma tị nạn khi ông chạy trốn khỏi Tây Tạng vào năm 1959. Trung Quốc tuyên bố cuộc nổi dậy ở Tây Tạng năm 1959 có sự tiếp tay từ Ấn Độ. Đỉnh điểm của tranh chấp là cuộc đụng độ đẫm máu trên đèo Kongka (tháng 10/1959). Trong cuộc chiến ngắn này, 9 lính Ấn Độ thiệt mạng. Nhận thấy chưa sẵn sàng cho xung đột, Ấn Độ thừa nhận trách nhiệm về vấn đề biên giới và rút quân tuần tra khỏi khu vực.

Năm 1962, chiến tranh giữa Trung Quốc và Ấn Độ nổ ra vào ngày 20/10 và kết thúc ngày 21/11. Hai nước đối đầu nhau qua một đường biên giới không được cả hai thừa nhận, xuyên qua các đỉnh núi trên dãy Himalaya. Quân đội Trung Quốc tiến qua Đường McMahone vượt qua nhiều đồi núi và thị trấn, lập các đồn gác sâu trong lãnh thổ Ấn Độ. Trong cuộc chiến này, Trung Quốc sử dụng 90.000 quân cùng với 90.000 quân sẵn sàng tham chiến trực tiếp đánh vào hai hướng Ladakh và NEFA. Ấn Độ có 30.000 quân đối phó trên cả hai hướng tấn công của Trung Quốc. Ở hướng Ladakh Ấn Độ mất nhiều vị trí, sau đó phải rút quân toàn tuyến. Hướng NEFA, quân Trung Quốc tấn công các đồn biên phòng của Ấn Độ và xây dựng một con đường đến đây để tiện chi viện, tiếp tục tiến thêm vào sâu 50-60 km xuống phía nam khu dầu lửa quan trọng của Ấn Độ.

Ngày 21/11/1962, Trung Quốc đơn phương tuyên bố ngừng bắn, rút quân lui về sau đường McMahon 20km. Chiến tranh trực tiếp quy mô lớn giữa hai nước dừng lại. Cuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc - Ấn Độ năm 1962 đã để lại những hậu quả rất lớn về người và của khiến trên 1.000 người Ấn Độ thiệt mạng và trên 3.000 người bị bắt làm tù binh, phía Trung Quốc tổn thất gần 800 người. Cuộc chiến đã phá hủy nhiều cơ sở kinh tế, gây tâm lý hoang mang trong dân chúng Ấn Độ. Trung Quốc vẽ lại không chính thức đường biên giới gần nơi quân đội Trung Quốc đã chiếm được. Đó gọi là Đường Kiểm soát thực tế và tồn tại đến ngày nay

Tranh chấp biên giới Trung Quốc - Ấn Độ năm 1967

Đến năm 1967, căng thẳng một lần nữa quay trở lại dọc theo biên giới giữa hai nước tại vị trí hai ngọn núi Nathu La và Cho La, nối Sikkim (khi đó là một vương quốc được Ấn Độ bảo hộ) với khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc.

Một cuộc ẩu đả đã nổ ra khi quân đội Ấn Độ bắt đầu chăng dây thép gai dọc theo đường biên giới mà họ công nhận. Vào ngày 12/9/1967, quân đội Trung Quốc ở Tây Tạng đã khai hỏa pháo trên dãy Himalaya nhằm vào các vị trí của quân đội Ấn Độ. Các cuộc đụng độ tiếp diễn khiến 150 người Ấn Độ và 340 người Trung Quốc đã bỏ mạng. Đây được coi như là cuộc chiến tranh toàn diện thứ hai giữa Trung Quốc và Ấn Độ.

Trong cuộc chiến này Ấn Độ thắng thế, họ tiến hành phá hủy các công sự của Trung Quốc và đẩy đối thủ lùi trở lại xa hơn vào lãnh thổ của Trung Quốc. Sự thay đổi vị trí thể hiện Trung Quốc và Ấn Độ đều có những lập trường khác biệt và mâu thuẫn về vị trí của Đường Kiểm soát thực tế

Căng thẳng biên giới từ năm 1987 đến nay

Năm 1987, binh sĩ Ấn Độ tiến hành một chiến dịch huấn luyện để kiểm tra khả năng di chuyển quân đội đến biên giới. Một số lượng lớn binh lính và thiết bị quân sự được đưa tới sát tiền đồn của Trung Quốc đã khiến các chỉ huy Trung Quốc ngạc nhiên. Họ liền phản ứng bằng cách cũng điều binh sĩ và thiết bị tới sát Đường Kiểm soát thực tế. Tuy nhiên, nhận ra nguy cơ vô tình khơi mào một cuộc chiến, cả Ấn Độ và Trung Quốc đều giảm căng thẳng và một cuộc khủng hoảng đã kịp thời được đẩy lùi.

Tháng 4/2013, một trung đội phía Trung Quốc đã cắm trại gần Daulat Beg Oldi. Ấn Độ nhanh chóng đáp trả, thiết lập căn cứ cách đó chừng 300 mét. Sau đó, các trại của hai bên đều được tăng cường quân và thiết bị hạng nặng. Đến tháng 5/2013, hai nước đã đồng ý dỡ bỏ cả hai căn cứ, nhưng tranh chấp về vị trí của Đường Kiểm soát thực tế vẫn tồn tại.

Vào tháng 6/2017, Trung Quốc triển khai xây dựng một con đường ở cao nguyên Doklam, một khu vực thuộc dãy Himalaya do đồng minh của Ấn Độ là Bhutan nắm giữ. Cao nguyên Doklam nằm ở biên giới giữa Bhutan và Trung Quốc, nhưng Ấn Độ coi đây là vùng đệm gần với các khu vực tranh chấp khác với Trung Quốc. Lập tức quân đội Ấn Độ mang theo vũ khí và máy ủi đã đối đầu với quân Trung Quốc với ý định phá hủy con đường. Đụng độ xảy ra khi binh lính hai bên ném đá vào nhau và cả hai phía đều có người bị thương. Tới tháng 8/2017, hai nước đã đồng ý rút khỏi khu vực và Trung Quốc ngừng mọi hoạt động xây dựng đường xá. Tuy nhiên Trung Quốc đã tăng cường sự hiện diện quân sự ở khu vực cao nguyên Tây Tạng, mang theo xe tăng Type 15, trực thăng Harbin Z-20, máy bay không người lái CAIG Wing Loong II và pháo phản lực gắn trên xe PCL-181. Sân bay Ngari Gunsa gân biên giới với Ấn độ cũng đã được mở rộng với sự hiện diện của máy bay chiến đấu Shenyang J-16 và J-11s.

Biên giới Trung Quốc - Ấn Độ đã bất ngờ trở nên rất căng thẳng từ đầu tháng 5/2020 với liên tiếp hai sự cố khiến cả trăm người bị thương ở khu vực thuộc quyền kiểm soát của Ấn Độ trên cao nguyên Ladakh, phía Tây dãy Himalaya. Chính phủ Ấn Độ tố cáo việc lính Trung Quốc đã vô cớ ném đá vào binh sĩ Ấn Độ. Trung Quốc cáo buộc lực lượng Ấn Độ đã xâm nhập vào lãnh thổ Trung Quốc bất hợp pháp. Quân đội Ấn Độ đã đào những công sự phòng thủ mới, thiết bị quân sự và vũ khí đã được vận chuyển thêm đến các tiền đồn ở cả hai bên biên giới. Phía Trung Quốc cũng đã tăng cường lực lượng bằng xe tải, máy xúc, xe chở quân, pháo binh và xe bọc thép.

Đỉnh điểm của đợt căng thẳng này là cuộc hỗn chiến bằng gậy sắt vào tối 15/6 tại Thung lũng Galwan, nơi cả Ấn Độ và Trung Quốc đều tuyên bố chủ quyền, Ấn Độ thông báo đã có 20 binh sĩ nước này thiệt mạng, trong khi Trung Quốc không công bố bất cứ số liệu nào. Hai nước cũng xác nhận không có nổ súng và thương vong chủ yếu là do binh sĩ tấn công nhau bằng gạch đá, gậy sắt. Ấn Độ cáo buộc một lượng đáng kể lính biên phòng Trung Quốc đã vượt qua Đường Kiểm soát thực tế vốn được coi là biên giới giữa Trung Quốc và Ấn Độ, xâm nhập vào khu vực do nước này kiểm soát. Ngược lại, Trung Quốc cũng cáo buộc lính Ấn Độ đã vượt biên rồi tấn công binh sĩ nước này.

Xung đột Biên giới giữa Trung Quốc và Ấn Độ có thể xảy ra tại mọi thời điểm do cách tiếp cận về vấn đề biên giới của cả Trung Quốc và Ấn Độ hiện nay vẫn còn nhiều bất đồng, nhiều vòng đàm phán giữa hai nước chưa thu được kết quả mong muốn, còn rất nhiều điểm tranh chấp trên toàn tuyến biên giới, quân đội hai nước thường xuyên vi phạm Đường Kiểm soát thực tế do không có bản đồ công khai mô tả, Đường Kiểm soát thực tế chỉ là yêu sách chủ quyền ở khu vực Ladakh của một nước…

Hơn lúc nào hết, việc kiềm chế căng thẳng là hết sức cần thiết để đảm bảo hòa bình, ổn định tình hình khu vực, tránh xảy ra một một cuộc chiến mà nguy cơ lan rộng toàn thế giới là hoàn toàn có thể./.

Th.S Vũ Tuấn Lâm - Trịnh Thị Ngát

Tài liệu tham khảo:

1- https://www.globalsecurity.org/military/world/war

2- Phản ứng của Liên Xô với cuộc chiến tranh Ấn Độ - Trung Quốc năm 1962 - PGS, TS Phan Ngọc Thành.